
Tại Kỳ họp thứ 11, Quốc hội khóa I, Chủ tịch Hồ Chí Minh và các đại biểu Quốc hội đã nhất trí thông qua Hiến pháp mới (1959). Hình tư liệu
Từ bản Hiến pháp đầu tiên
Sau thắng lợi của Cách mạng tháng Tám năm 1945, đất nước giành được độc lập nhưng phải đối mặt với muôn vàn khó khăn, thách thức. Trong bối cảnh ấy, Chủ tịch Hồ Chí Minh sớm nhận thức sâu sắc rằng độc lập dân tộc phải gắn liền với quyền làm chủ của Nhân dân. Một đất nước độc lập cần có một bản Hiến pháp dân chủ, Nhà nước đó phải được tổ chức bằng pháp luật và hoạt động vì lợi ích của người dân. Tại Kỳ họp thứ hai, ngày 9/11/1946, Quốc hội khóa I đã thông qua Hiến pháp đầu tiên của nước ta; đặt nền móng cho việc xây dựng một Nhà nước dân chủ nhân dân.
Điều đáng trân trọng là ngay từ những ngày đầu lập nước, Hiến pháp năm 1946 đã thể hiện một tư tưởng rất tiến bộ: quyền lực nhà nước bắt nguồn từ Nhân dân. Điều 1 khẳng định: “Nước Việt Nam là một nước dân chủ cộng hòa. Tất cả quyền bính trong nước là của toàn thể nhân dân Việt Nam”. Hiến pháp đồng thời ghi nhận các quyền tự do, dân chủ cơ bản như quyền bình đẳng, quyền tự do ngôn luận, tự do tín ngưỡng, tự do cư trú, đi lại, quyền bầu cử, ứng cử và những quyền chính đáng khác của công dân. Đặc biệt, Lời nói đầu của Hiến pháp xác định ba nguyên tắc làm nền tảng: đoàn kết toàn dân, không phân biệt giống nòi, gái trai, giai cấp, tôn giáo; bảo đảm các quyền tự do dân chủ; thực hiện chính quyền mạnh mẽ và sáng suốt của Nhân dân. Những nguyên tắc ấy không chỉ phản ánh khát vọng của một dân tộc vừa giành được độc lập, mà còn thể hiện tầm nhìn về một Nhà nước dân chủ, lấy người dân làm trung tâm.
Từ nền móng đó, lịch sử lập hiến Việt Nam tiếp tục phát triển qua các thời kỳ. Hiến pháp năm 1959 phản ánh nhiệm vụ xây dựng chủ nghĩa xã hội ở miền Bắc và đấu tranh thống nhất đất nước. Hiến pháp năm 1980 ghi dấu thời kỳ cả nước thống nhất, cùng đi lên chủ nghĩa xã hội. Hiến pháp năm 1992, được sửa đổi, bổ sung năm 2001, thể chế hóa đường lối đổi mới, tạo cơ sở pháp lý cho sự phát triển nền kinh tế và đời sống xã hội. Hiến pháp năm 2013 tiếp tục khẳng định và hoàn thiện các nguyên tắc về quyền con người, quyền công dân, tổ chức quyền lực nhà nước và xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam. Đặc biệt, việc sửa đổi, bổ sung một số điều của Hiến pháp năm 2013 vào năm 2025 đã tạo cơ sở cho việc sắp xếp đơn vị hành chính và tổ chức chính quyền địa phương theo mô hình hai cấp, đáp ứng yêu cầu đổi mới đất trong giai đoạn mới.
Nhìn lại chặng đường ấy, có thể thấy mỗi bản Hiến pháp đều mang dấu ấn của một thời kỳ lịch sử, giải quyết những yêu cầu mới của đất nước. Nội dung, phương thức tổ chức và vận hành bộ máy nhà nước có thể thay đổi; phạm vi, nhiệm vụ, quyền hạn của các cơ quan được điều chỉnh để phù hợp với thực tiễn. Nhưng tinh thần cốt lõi từ Hiến pháp năm 1946 vẫn được kế thừa và phát triển đó là quyền lực nhà nước thuộc về Nhân dân, Nhân dân là chủ thể của quyền lực, Nhà nước có trách nhiệm tôn trọng, bảo vệ và phục vụ Nhân dân. Đó cũng chính là sợi chỉ đỏ xuyên suốt trong hành trình xây dựng Nhà nước pháp quyền xã hội chủ nghĩa Việt Nam, hướng đến mục tiêu dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh; mọi người có cuộc sống ấm no, tự do, hạnh phúc và có điều kiện phát triển toàn diện.
Đến chính quyền địa phương hai cấp
Quốc hội là nơi quyết định những vấn đề lớn của đất nước, còn chính quyền địa phương là nơi đưa những quyết sách ấy đến với cuộc sống.
Trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp hiện nay, cấp xã ngày càng giữ vai trò trực tiếp, quan trọng trong giải quyết công việc và phục vụ người dân. Khi không còn cấp huyện, nhiều nhiệm vụ được chuyển giao trực tiếp về cấp xã. Điều đó vừa mở ra không gian chủ động cho chính quyền cơ sở, vừa đặt ra yêu cầu cao hơn về năng lực quản lý, điều hành và tinh thần trách nhiệm của đội ngũ cán bộ, công chức.
Bối cảnh mới, đòi hỏi chính quyền xã không chỉ dừng lại ở việc tiếp nhận, xử lý hồ sơ hành chính, mà phải chủ động nắm bắt tình hình địa bàn, hiểu những khó khăn của người dân, kịp thời giải quyết các vấn đề phát sinh từ cơ sở. Tinh thần của Hiến pháp năm 1946 cần được thể hiện bằng những việc làm rất cụ thể. Đó là khi người dân đến giải quyết thủ tục hành chính được hướng dẫn tận tình, không phải đi lại nhiều lần vì những thiếu sót từ phía cơ quan công quyền. Đó là khi những kiến nghị về đất đai, môi trường, chính sách an sinh, hạ tầng giao thông được tiếp nhận, xem xét và trả lời rõ ràng cho Nhân dân. Đó là khi chính quyền không chỉ chờ người dân tìm đến mà chủ động xuống địa bàn, gặp gỡ, đối thoại, lắng nghe để hiểu điều người dân đang cần. Đó còn là việc bảo đảm người dân được tiếp cận bình đẳng với các dịch vụ công, nhất là người cao tuổi, người yếu thế, những người chưa thành thạo công nghệ trong quá trình chuyển đổi số. Cải cách hành chính, ứng dụng công nghệ phải giúp người dân thuận lợi hơn, chứ không phải tạo thêm những rào cản mới.
Cán bộ, công chức xã cần nhận thức rằng, mỗi lời nói, thái độ và cách giải quyết công việc của mình đều góp phần tạo dựng hoặc làm suy giảm niềm tin của Nhân dân đối với chính quyền. Những chủ trương về phát triển kinh tế, xây dựng nông thôn mới, chỉnh trang đô thị, đầu tư hạ tầng hay bảo vệ môi trường chỉ có thể đạt kết quả bền vững khi nhận được sự đồng thuận và chung sức của Nhân dân. Vì vậy, xây dựng chính quyền địa phương hai cấp hiệu lực, hiệu quả không chỉ là câu chuyện về tổ chức bộ máy, mà đó là câu chuyện về chất lượng phục vụ Nhân dân phải tốt hơn và niềm tin của Nhân dân ngày càng được củng cố hơn.
Tám mươi năm đã qua, Hiến pháp có thể được bổ sung, hoàn thiện để phù hợp với từng giai đoạn phát triển. Nhưng tinh thần vì Nhân dân vẫn luôn là giá trị cốt lõi, là thước đo cho mọi hoạt động của Nhà nước. Đó không chỉ là di sản của lịch sử lập hiến, mà còn là lời nhắc nhở về trách nhiệm hôm nay và sứ mệnh của các thế hệ mai sau: xây dựng một Nhà nước thực sự của Nhân dân, do Nhân dân, vì Nhân dân; vì một nước Việt Nam dân giàu, nước mạnh, dân chủ, công bằng, văn minh, nơi mỗi người dân đều được sống trong ấm no, tự do, hạnh phúc./.