Sức sống của tư tưởng Phan Châu Trinh trong kỷ nguyên mới

Đầu thế kỷ XX, đất nước mất độc lập, Nhân dân sống cuộc đời nô lệ. Nhiều sĩ phu yêu nước đã tìm kiếm những con đường khác nhau để cứu nước. Trong rất nhiều hướng đi, Phan Châu Trinh đã lựa chọn một hướng đi đầy khác biệt: thức tỉnh Nhân dân bằng giáo dục, bằng tư tưởng, bằng việc nâng cao dân trí và khơi dậy ý thức tự chủ của mỗi người dân. Đó không phải là một con đường dễ dàng, nhưng chính những điều ông trăn trở hơn một trăm năm trước lại đang được nhìn thấy dưới những hình hài mới trong công cuộc xây dựng đất nước hôm nay.

Bởi vậy, trở lại với tư tưởng Phan Châu Trinh không phải để tìm một công thức cho hiện tại, càng không phải để đặt quá khứ bên cạnh hiện tại một cách khiên cưỡng. Đó là cách để nhìn lại một di sản tư tưởng, từ đó nhận ra những giá trị vẫn còn khả năng gợi mở cho hành trình phát triển của đất nước hôm nay.

Điểm khởi đầu trong tư tưởng Phan Châu Trinh, đó chính là con người. Ông nhìn thấy rằng muốn thay đổi vận mệnh dân tộc thì trước hết phải thay đổi nhận thức của con người. Một dân tộc không thể mạnh nếu người dân thiếu tri thức; đất nước khó có thể tiến xa nếu con người không được học tập, không biết tự suy nghĩ và không có năng lực làm chủ cuộc sống của mình. Tinh thần ấy được cô đọng trong tư tưởng “Khai dân trí”. Ngày nay, đất nước đang bước vào một giai đoạn phát triển mới, trong đó tri thức, khoa học- công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao ngày càng trở thành những yếu tố quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia. Trong bối cảnh ấy, “Khai dân trí” không còn chỉ là chuyện mở trường, dạy chữ. Đó còn là xây dựng xã hội nâng cao năng lực số, khả năng tiếp cận và chọn lọc thông tin; hình thành tư duy khoa học; khuyến khích tinh thần tự học, học suốt đời và học để làm chủ công nghệ, khoa học. Một người dân biết đọc, biết viết là một thành tựu. Nhưng một người dân biết suy nghĩ độc lập, biết làm chủ công nghệ, biết phân biệt đúng- sai, biết tiếp nhận cái mới và biết chịu trách nhiệm với lựa chọn của mình mới thực sự là nguồn lực quý giá của một quốc gia hiện đại. Có lẽ, đó chính là một trong những cách đẹp nhất để tinh thần “Khai dân trí” tiếp tục sống trong thời đại hôm nay.

 “Chấn dân khí”- khơi dậy sức mạnh từ niềm tin và lòng tự trọng. Phan Châu Trinh không chỉ muốn người dân có tri thức; ông còn mong muốn đánh thức ở họ ý thức tự chủ, lòng tự trọng và tinh thần trách nhiệm đối với vận mệnh dân tộc. Đó là “dân khí”. Nếu “dân trí” là ánh sáng của nhận thức thì “dân khí” có thể được hiểu như ngọn lửa bên trong mỗi con người. Một đất nước muốn phát triển bền vững không chỉ cần những con người giỏi chuyên môn, mà còn cần những con người có trách nhiệm, có khát vọng cống hiến, biết đặt lợi ích chung bên cạnh lợi ích riêng.

Trong kỷ nguyên mới, “Chấn dân khí” có thể bắt đầu từ những điều rất gần gũi. Là một cán bộ làm việc với tinh thần trách nhiệm. Là một người trẻ dám nghĩ, dám làm, dám bước ra khỏi vùng an toàn. Là một doanh nhân làm ăn chân chính, tạo ra sản phẩm có giá trị, có trách nhiệm với cộng đồng. Là một người thầy tận tâm với học trò. Là một công dân không thờ ơ trước những vấn đề của cộng đồng. Và đôi khi, đó đơn giản là làm tốt công việc của mình, giữ lòng tự trọng và không ngừng hoàn thiện bản thân, trở thành phiên bản đẹp nhất của chính mình. Từ những việc làm rất đỗi gần gũi của mỗi người lại tạo nên những giá trị tốt đẹp của xã hội, để đưa đất nước tiến xa hơn trong kỷ nguyên mới.

Và “Hậu dân sinh” là sự khẳng định giá trị của sự phát triển phải hướng đến con người. Điều đáng quý trong tư tưởng Phan Châu Trinh là ông không nhìn sự phát triển bằng những khái niệm lớn lao, mà quan tâm đến đời sống thực tế, làm cho đời sống nhân dân ngày càng tốt đẹp hơn. Chính điều này làm nên giá trị trong tư tưởng của ông. Cho đến hôm nay, hơn một thế kỷ đã trôi qua, nhưng mục tiêu ấy vẫn mang một ý nghĩa sâu sắc. Phát triển đất nước không chỉ được đo đếm bằng những con số về tăng trưởng. Phía sau mỗi con số phải là một cuộc sống tốt hơn của người dân: có việc làm, có thu nhập, được học hành, được chăm sóc sức khỏe, được sống trong môi trường an toàn, văn minh; trẻ em có cơ hội phát triển; người yếu thế được quan tâm; người dân được thụ hưởng thật sự những thành quả phát triển của đất nước.

Một cây cầu mới có ý nghĩa khi giúp người dân đi lại thuận tiện hơn. Một ngôi trường mới có ý nghĩa khi mở thêm cánh cửa tương lai cho trẻ em. Một chính sách tốt có ý nghĩa khi đi vào cuộc sống và làm cho người dân cảm nhận được sự thay đổi. Bởi vậy, suy cho cùng, thước đo đẹp nhất của phát triển vẫn là con người. Đó cũng là điểm gặp gỡ có ý nghĩa giữa những trăn trở của Phan Châu Trinh với yêu cầu phát triển đất nước hôm nay.

Từ một tư tưởng hơn trăm năm trước đến khát vọng phát triển đất nước hôm nay; lịch sử không lặp lại nguyên vẹn. Những vấn đề của thế kỷ XXI cũng không giống những vấn đề đầu thế kỷ XX. Nhưng những giá trị lớn của tư tưởng thì có thể vượt qua thời gian. Phan Châu Trinh từng đau đáu với câu hỏi: Làm thế nào để một dân tộc yếu trở nên mạnh? Làm thế nào để người dân thoát khỏi sự lạc hậu và tự mình làm chủ tương lai? Ngày hôm nay, câu hỏi ấy được đặt trong một hoàn cảnh khác. Đất nước đã giành được độc lập, thống nhất và đang bước vào một chặng đường phát triển mới với khát vọng xây dựng một Việt Nam hùng cường, thịnh vượng, văn minh. Nhưng để biến khát vọng thành hiện thực, vẫn cần đến những con người có tri thức, bản lĩnh, khát vọng và trách nhiệm. Vẫn cần một xã hội coi trọng việc học. Vẫn cần những con người không ngừng nâng cao năng lực của chính mình. Vẫn cần một nền kinh tế lấy sáng tạo và năng suất làm động lực. Và trên hết, vẫn cần một quan niệm phát triển vì Nhân dân.

Nhìn từ hôm nay, có thể thấy sức sống của tư tưởng Phan Châu Trinh không nằm ở việc lặp lại những câu chữ của một thời đã qua. Sức sống ấy nằm ở khả năng gợi mở cách nghĩ cho hiện tại. “Khai dân trí” hôm nay là mở rộng tri thức và năng lực làm chủ công nghệ. “Chấn dân khí” hôm nay là khơi dậy khát vọng cống hiến, tinh thần tự chủ, tự lực, tự cường và trách nhiệm công dân. “Hậu dân sinh” hôm nay là làm cho mọi thành quả phát triển thực sự đi vào cuộc sống, để người dân được sống ngày càng ấm no, hạnh phúc và có cơ hội vươn lên. Một di sản không nằm yên trong quá khứ.

154 năm kể từ ngày sinh của ông (ngày 09/9/1872 - 09/9/2026), tưởng nhớ Phan Châu Trinh không chỉ là trở về với một trang sử. Đó còn là dịp để mỗi chúng ta tự hỏi: Mình đã học thêm được điều gì để làm chủ tương lai? Mình đã làm được gì để lan tỏa những điều tốt đẹp cho cộng đồng? Và công việc mình đang làm hôm nay đã thực sự góp một phần nhỏ bé nào vào cuộc sống tốt đẹp hơn của người dân? Có lẽ, đó chính là cách thiết thực nhất để một tư tưởng sống lâu hơn một đời người. Bởi tư tưởng chỉ thực sự có sức sống khi nó không nằm lại trong sách vở, mà được tiếp nối bằng hành động của mỗi người hôm nay./.